Son güncelleme:
Muhasebenin 12 temel kavramı: tanımları ve örnekleri
Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği'nin ilk bölümü muhasebenin 12 temel kavramını sayar. Kavramlar her kaydın ve her mali tablonun dayandığı kurallardır; işletme hesabı esasına göre defter tutanlar da bu kavramlara uymakla yükümlüdür.
3 bölüm · sık sorulan sorular · kaynaklar
12 kavram tek tabloda
| # | Kavram | Tebliğe göre anlamı | Uygulamada |
|---|---|---|---|
| 1 | Sosyal sorumluluk kavramı | Muhasebenin organizasyonunda, uygulanmasında ve mali tabloların düzenlenmesinde belli kişi veya grupların değil tüm toplumun çıkarının gözetilmesi; bilgi üretiminde gerçeğe uygun, tarafsız ve dürüst davranılması. | Mali tablolar yalnız ortaklar için değil; vergi dairesi, banka, tedarikçi ve çalışanlar için de hazırlanır. |
| 2 | Kişilik kavramı | İşletmenin sahiplerinden, yöneticilerinden, personelinden ve diğer ilgililerden ayrı bir kişiliğe sahip olması ve muhasebe işlemlerinin yalnız bu kişilik adına yürütülmesi. | Ortağın evinin elektrik faturası şirket gideri değildir; ortağın şirketten aldığı para 131 Ortaklardan Alacaklar hesabında izlenir. |
| 3 | İşletmenin sürekliliği kavramı | İşletmenin faaliyetini bir süreye bağlı olmaksızın sürdüreceğinin kabulü; sahiplerin ömrüne bağlı değildir ve maliyet esasının temelidir. Geçerli olmadığı durumlar dipnotta açıklanır. | Duran varlıklar tasfiye değeriyle değil, maliyetle izlenir ve amortismanla dönemlere dağıtılır. |
| 4 | Dönemsellik kavramı | Sınırsız kabul edilen ömrün dönemlere bölünmesi, her dönemin sonucunun diğerlerinden bağımsız saptanması; gelir ve giderlerin tahakkuk esasına göre kaydı ve gelirlerin aynı döneme ait gider ve maliyetlerle karşılaştırılması. | Aralıkta peşin ödenen bir yıllık sigortanın gelecek aylara ait kısmı 180 hesabına alınır; dönem sonunda tahakkuk eden ama ödenmemiş faiz 381'e yazılır. |
| 5 | Parayla ölçülme kavramı | Parayla ölçülebilen iktisadi olay ve işlemlerin muhasebeye ortak ölçü olarak para birimiyle yansıtılması; muhasebe işlemleri ulusal para birimiyle yapılır. | Döviz cinsinden borç da Türk lirası karşılığıyla kaydedilir; VUK 215 de kayıtlarda Türk parası kullanılmasını ister. |
| 6 | Maliyet esası kavramı | Para mevcudu, alacaklar ve maliyetinin belirlenmesi mümkün veya uygun olmayan kalemler dışında, edinilen varlık ve hizmetlerin elde etme maliyetiyle kaydedilmesi. | Bir makine alış bedeli, nakliye ve kurulum giderleriyle birlikte maliyet olarak aktifleştirilir. |
| 7 | Tarafsızlık ve belgelendirme kavramı | Kayıtların gerçek durumu yansıtan, usulüne uygun düzenlenmiş objektif belgelere dayanması; yöntem seçiminde tarafsız ve ön yargısız davranılması. | Belgesiz kayıt yapılmaz; VUK 227 de üçüncü kişilerle ilgili kayıtların belgeyle ispatını zorunlu tutar. |
| 8 | Tutarlılık kavramı | Seçilen muhasebe politikalarının birbirini izleyen dönemlerde değiştirilmeden uygulanması; geçerli nedenle değiştirilirse değişikliğin ve parasal etkisinin dipnotta açıklanması. | Stokları bir yıl ağırlıklı ortalama, ertesi yıl FIFO ile değerlemek gerekçesiz yapılmaz. |
| 9 | Tam açıklama kavramı | Mali tabloların kullanıcıların doğru karar vermesine yetecek ölçüde yeterli, açık ve anlaşılır olması; tablo kalemleri dışında kalan ama kararları etkileyebilecek muhtemel olaylara da yer verilmesi. | Verilen teminat mektupları ve devam eden davalar dipnotta gösterilir. |
| 10 | İhtiyatlılık kavramı | Temkinli davranılması ve risklerin göz önüne alınması: muhtemel gider ve zararlar için karşılık ayrılır, muhtemel gelir ve kârlar gerçekleşene kadar kaydedilmez. Bu kavram gizli yedek veya gereğinden fazla karşılığa gerekçe olamaz. | Tahsili şüpheli hâle gelen alacak için karşılık ayrılır; kazanılması beklenen dava tazminatı ise kazanılmadan gelir yazılmaz. |
| 11 | Önemlilik kavramı | Bir kalemin veya olayın nispî ağırlığının, mali tablolara dayanan değerlendirme ve kararları etkileyebilecek düzeyde olması; önemli kalemlerin mali tablolarda yer alması zorunludur. | Küçük bir kırtasiye alımı doğrudan gider yazılabilir; önemli bir sözleşme cezası ise ayrıca gösterilir. |
| 12 | Özün önceliği kavramı | İşlemlerin muhasebeye yansıtılmasında biçimlerinden çok özlerinin esas alınması; biçim ile öz farklılaşırsa öz önceliklidir. | Adı "kira" olan ama sonunda mülkiyetin geçtiği bir sözleşme, özü itibarıyla finansmanlı alım gibi değerlendirilebilir. |
Kavramlar birbirini nasıl tamamlar?
Kavramlar tek başına değil birlikte uygulanır:
- İşletmenin sürekliliği → maliyet esası: tebliğe göre süreklilik kavramı maliyet esasının temelidir. İşletme yaşamaya devam edeceği için varlıklar satış değeriyle değil maliyetle izlenir.
- Dönemsellik → tahakkuk esası: gelir ve giderler tahsil veya ödeme anına göre değil ait oldukları döneme göre kaydedilir. Bu yüzden 180 Gelecek Aylara Ait Giderler, 181 Gelir Tahakkukları ve 381 Gider Tahakkukları gibi hesaplar vardır.
- İhtiyatlılık ↔ tarafsızlık: ihtiyatlılık karşılık ayırmayı gerektirir ama tebliğ bunun gizli yedeğe dönüşmesini açıkça yasaklar; karşılıklar kârı keyfî azaltmak için kullanılamaz (gelir tablosu ilkesi g).
- Tutarlılık ↔ tam açıklama: politika değiştirilebilir, ancak değişiklik ve parasal etkisi dipnotta açıklanır.
Hangi kavramdan ayrılmanın dipnotta açıklanacağı: muhasebe politikaları ve dipnotlar.
Vergi kanunlarıyla ilişkisi
Temel kavramlar muhasebe kaydının nasıl yapılacağını belirler; vergiye tabi kazanç ise vergi kanunlarının özel hükümlerine göre ayrıca hesaplanır (tebliğ bölüm V). Örneğin ihtiyatlılık gereği ayrılan bir karşılık muhasebede gider yazılır; vergi kanununun şartlarını taşımıyorsa beyannamede kanunen kabul edilmeyen gider olarak eklenir. Ayrıntı: mali kâr tablosu.
Sık sorulan sorular
Muhasebenin kaç temel kavramı vardır?
Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği'ne göre 12: sosyal sorumluluk, kişilik, işletmenin sürekliliği, dönemsellik, parayla ölçülme, maliyet esası, tarafsızlık ve belgelendirme, tutarlılık, tam açıklama, ihtiyatlılık, önemlilik ve özün önceliği.
Tahakkuk esası hangi kavramdan gelir?
Dönemsellik kavramından: tebliğe göre gelir ve giderlerin tahakkuk esasına göre muhasebeleştirilmesi bu kavramın gereğidir.
İhtiyatlılık kavramı fazla karşılık ayırmaya izin verir mi?
Hayır. Tebliğ, ihtiyatlılığın gizli yedekler veya gereğinden fazla karşılık ayrılmasına gerekçe oluşturamayacağını açıkça yazar.
Kişilik kavramı neden önemlidir?
İşletmenin hesapları ortakların kişisel hesaplarından ayrı tutulur; ortakla yapılan para hareketleri ortaklar cari hesaplarında izlenir, şahsi harcamalar işletme gideri yazılmaz.