BOBİ FRS Stoklar: maliyet, net gerçekleşebilir değer, FIFO ve ağırlıklı ortalama (Modül 6)

Stok nedir?

Standarda göre stoklar şu varlıklardır: (a) olağan işletme faaliyetleri kapsamında satılmak üzere elde tutulan varlıklar, (b) satılmak üzere üretilmekte olan varlıklar, (c) üretim sürecinde veya hizmet sunumunda kullanılacak ilk madde ve malzemeler. Bir varlığın stok sayılması esas olarak niteliğine ve kullanım amacına bağlıdır. Buna göre üretimde kullanılan ilk madde ve malzemeler, yarı mamuller ve mamuller, satmak için tutulan ticari mallar, verilen sipariş avansları ve diğer stoklar stok olarak raporlanır. Örneğin üretim makinelerinde tüketilen makine yağı stoktur; riskleri ve getirisi henüz perakendeciye geçmemiş konsinye mallar ise perakendecinin stoku değildir.

Hesap planındaki karşılıkları için 150, 152, 153 ve 158 stok değer düşüklüğü karşılığı hesap sayfalarına bakın.

Ölçüm: maliyet ve net gerçekleşebilir değerin düşüğü

• Stoklar ilk kayda alınırken maliyet bedeliyle ölçülür; sonraki ölçümde maliyet ile net gerçekleşebilir değerden (NGD) düşük olanı üzerinden gösterilir. Amaç, stokların satıştan/kullanımdan elde edilmesi beklenenden yüksek bir tutarla izlenmesini önlemektir: zarar hemen finansal tablolara yansır, olası kâr ise satıştan önce yansıtılmaz.
• Net gerçekleşebilir değer: olağan faaliyetlerde tahmini satış fiyatından tahmini tamamlanma maliyetleri ve satışı gerçekleştirmek için gerekli tahmini maliyetlerin düşülmesiyle bulunan tutardır.
• Maliyetin unsurları: tüm satın alma maliyetleri, dönüştürme maliyetleri ve stokları mevcut durumuna ve konumuna getirmek için katlanılan diğer maliyetler. Dönüştürme maliyetlerinde tam maliyet yöntemi kullanılır (isteyen işletmeler normal maliyet yöntemini de kullanabilir).
• Maliyete dahil edilmeyenler: normalin üstünde gerçekleşen üretim maliyetleri, bir sonraki üretim için gerekli olanlar hariç depolama giderleri, stokların bulunduğu konum ve duruma gelmesine katkısı olmayan genel yönetim giderleri, satış giderleri ve bir yıldan uzun vadeli alımlardaki vade farkları.

Maliyet hesaplama yöntemleri

Esas olan fiili maliyet yöntemidir; sonuçların fiili maliyete yakın olması şartıyla standart maliyet veya perakende yöntemi gibi ölçüm teknikleri de kullanılabilir. Stok maliyetleri gerçek parti maliyet yöntemi, ilk giren ilk çıkar (FIFO) veya ağırlıklı ortalama maliyet yöntemlerinden biriyle hesaplanır. Benzer nitelikli ve benzer kullanımlı tüm stoklar için aynı yöntem kullanılır; niteliği veya kullanımı farklı stoklar için farklı yöntemler kullanılabilir. Ağırlıklı ortalama yöntemi dönem sonu veya hareketli (her girişten sonra) olarak uygulanabilir. Son giren ilk çıkar (LIFO) yönteminin kullanılmasına izin verilmez.

Değer düşüklüğü ve gider kaydı

• Her raporlama dönemi sonunda stokların değer düşüklüğüne uğrayıp uğramadığı değerlendirilir; uğramışsa defter değeri NGD'ye indirilir ve değer düşüklüğü karşılık tutarı satışların maliyeti kaleminde gider olarak muhasebeleştirilir. NGD artışı nedeniyle iptal edilen karşılık, iptalin gerçekleştiği dönemin satışların maliyetini azaltacak şekilde kaydedilir.
• Stoklar satıldığında, kayıtlı değerleri ilgili hasılatın finansal tablolara alındığı dönemde gider olarak muhasebeleştirilir.

Vergi mevzuatından farkı: Vergi Usul Kanunu'nun stok değerleme ve gider hükümleri FRS'den farklıdır; örneğin kanuni defterlerdeki değerleme ve karşılık giderlerinin vergi matrahına etkisi ayrıca incelenmelidir.